حجاب از دیدگاه شهید ایت الله مطهری

پیش از اینكه استنباط خود را در این باره ذكر كنیم لازم است‏یك نكته را یادآورى كنیم.آن نكته این است كه معناى لغوى «حجاب‏» كه در عصر ما این كلمه براى پوشش زن معروف شده است چیست؟ كلمه «حجاب‏» هم به معنى پوشیدن است و هم به معنى پرده و حاجب.بیشتر، استعمالش به معنى پرده است.این كلمه از آن جهت مفهوم پوشش مى‏دهد كه پرده وسیله پوشش است، و شاید بتوان گفت كه به حسب اصل لغت هر پوششى حجاب نیست، آن پوشش «حجاب‏» نامیده مى‏شود كه از طریق پشت پرده واقع شدن صورت گیرد.در قرآن كریم در داستان سلیمان غروب خورشید را این طور توصیف مى‏كند: حتى توارت بالحجاب (1) یعنى تا آن وقتى كه خورشید در پشت پرده مخفى شد.پرده حاجز میان قلب و شكم را «حجاب‏» مى‏نامند.

كتاب: مجموعه آثار جلد 19 صفحه 429

نویسنده: استاد شهید مرتضى مطهرى

در دستورى كه امیر المؤمنین علیه السلام به مالك اشتر نوشته است مى‏فرماید: «فلا تطولن احتجابك عن رعیتك‏» (2) یعنى در میان مردم باش، كمتر خود را در اندرون خانه خود از مردم پنهان كن; حاجب و دربان تو را از مردم جدا نكند، بلكه خودت را در معرض ملاقات و تماس مردم قرار بده تا ضعیفان و بیچارگان بتوانند نیازمندیها و شكایات خود را به گوش تو برسانند و تو نیز از جریان امور بى اطلاع نمانى.

ابن خلدون در مقدمه خویش فصلى دارد تحت عنوان «فصل فی الحجاب كیف یقع فى الدول و انه یعظم عند الهرم‏» .در این فصل بیان مى‏كند كه حكومتها در بدو تشكیل میان خود و مردم حائل و فاصله‏اى قرار نمى‏دهند ولى تدریجا حائل و پرده میان حاكم و مردم ضخیم‏تر مى‏شود تا بالاخره عواقب ناگوارى به وجود مى‏آورد.ابن خلدون كلمه «حجاب‏» را به معنى پرده و حائل (نه پوشش) به كار برده است. 

استعمال كلمه «حجاب‏» در مورد پوشش زن یك اصطلاح نسبتا جدید است.در قدیم و مخصوصا در اصطلاح فقها كلمه «ستر» كه به معنى پوشش است‏به كار رفته است.فقها چه در كتاب الصلوة و چه در كتاب النكاح كه متعرض این مطلب شده‏اند كلمه «ستر» را به كار برده‏اند نه كلمه «حجاب‏» را.

بهتر این بود كه این كلمه عوض نمى‏شد و ما همیشه همان كلمه «پوشش‏» را به كار مى‏بردیم، زیرا چنانكه گفتیم معنى شایع لغت «حجاب‏» پرده است و اگر در مورد پوشش به كار برده مى‏شود به اعتبار پشت پرده واقع شدن زن است و همین امر موجب شده كه عده زیادى گمان كنند كه اسلام خواسته است زن همیشه پشت پرده و در خانه محبوس باشد و بیرون نرود.

وظیفه پوشش كه اسلام براى زنان مقرر كرده است‏بدین معنى نیست كه از خانه بیرون نروند.زندانى كردن و حبس زن در اسلام مطرح نیست.در برخى از كشورهاى قدیم مثل ایران قدیم و هند چنین چیزهایى وجود داشته است ولى در اسلام وجود ندارد.

پوشش زن در اسلام این است كه زن در معاشرت خود با مردان بدن خود را بپوشاند و به جلوه‏گرى و خودنمایى نپردازد.آیات مربوطه همین معنى را ذكر مى‏كند و فتواى فقها هم مؤید همین مطلب است و ما حدود این پوشش را با استفاده از قرآن و منابع سنت ذكر خواهیم كرد.در آیات مربوطه لغت «حجاب‏» به كار نرفته است.آیاتى كه در این باره هست، چه در سوره مباركه نور و چه در سوره مباركه احزاب، حدود پوشش و تماسهاى زن و مرد را ذكر كرده است‏بدون آنكه كلمه «حجاب‏» را به كار برده باشد. آیه‏اى كه در آن كلمه «حجاب‏» به كار رفته است مربوط است‏به زنان پیغمبر اسلام.

مى‏دانیم كه در قرآن كریم درباره زنان پیغمبر دستورهاى خاصى وارد شده است. اولین آیه خطاب به زنان پیغمبر با این جمله آغاز مى‏شود: یا نساء النبى لستن كاحد من النساء یعنى شما با سایر زنان فرق دارید.اسلام عنایت‏خاصى داشته است كه زنان پیغمبر، چه در زمان حیات آن حضرت و چه بعد از وفات ایشان، در خانه‏هاى خود بمانند، و در این جهت‏بیشتر منظورهاى اجتماعى و سیاسى در كار بوده است.قرآن كریم صریحا به زنان پیغمبر مى‏گوید: و قرن فى بیوتكن یعنى در خانه‏هاى خود بمانید. اسلام مى‏خواسته است «امهات المؤمنین‏» كه خواه ناخواه احترام زیادى در میان مسلمانان داشتند از احترام خود سوء استفاده نكنند و احیانا ابزار عناصر خودخواه و ماجراجو در مسائل سیاسى و اجتماعى واقع نشوند.و چنانكه مى‏دانیم یكى از امهات المؤمنین (عایشه) كه از این دستور تخلف كرد ماجراهاى سیاسى ناگوارى براى جهان اسلام به وجود آورد.خود او همیشه اظهار تاسف مى‏كرد و مى‏گفت دوست داشتم فرزندان زیادى از پیغمبر مى‏داشتم و مى‏مردند اما به چنین ماجرایى دست نمى‏زدم.

سر اینكه زنان پیغمبر ممنوع شدند از اینكه بعد از آن حضرت با شخص دیگرى ازدواج كنند به نظر من همین است; یعنى شوهر بعدى از شهرت و احترام زنش سوء استفاده مى‏كرد و ماجراها مى‏آفرید.بنابر این اگر درباره زنان پیغمبر دستور اكیدتر و شدیدترى وجود داشته باشد بدین جهت است.

به هر حال آیه‏اى كه در آن آیه كلمه «حجاب‏» به كار رفته آیه‏53 از سوره احزاب است كه مى‏فرماید: و اذا سالتموهن متاعا فاسالوهن من وراء حجاب یعنى اگر از آنها متاع و كالاى مورد نیازى مطالبه مى‏كنید از پشت پرده از آنها بخواهید.در اصطلاح تاریخ و حدیث اسلامى هر جا نام «آیه حجاب‏» آمده است مثلا گفته شده قبل از نزول آیه حجاب چنان بود و بعد از نزول آیه حجاب چنین شد، مقصود این آیه است كه مربوط به زنان پیغمبر است (3) ، نه آیات سوره نور كه مى‏فرماید:

قل للمؤمنین یغضوا من ابصارهم

- الى آخر -

قل للمؤمنات یغضضن من ابصارهن .

یا آیه سوره احزاب كه مى‏فرماید:

یدنین علیهن من جلابیبهن الى آخر.

اما اینكه چطور در عصر اخیر به جاى اصطلاح رایج فقها یعنى ستر و پوشش كلمه حجاب و پرده و پردگى شایع شده است‏براى من مجهول است، و شاید از ناحیه اشتباه كردن حجاب اسلامى به حجابهایى كه در سایر ملل مرسوم بوده است‏باشد.